Στη φωτογραφία της Biete Giyorgis, της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου στη Lalibela, το βλέμμα πηγαίνει πρώτα στο σταυρό. Ύστερα προσέχεις το βαθύ σκάμμα γύρω της και αρχίζεις να καταλαβαίνεις τι βλέπεις: ολόκληρη η εκκλησία είναι λαξευμένη στο βράχο, από τη στέγη μέχρι τη βάση της.

Η πρώτη απορία έρχεται σχεδόν μόνη της. Πώς κατάφεραν να το κάνουν;

Στη Lalibela, στη βόρεια Αιθιοπία, έντεκα μεσαιωνικές εκκλησίες έχουν σμιλευτεί απευθείας στο πέτρωμα, με αυλές, στενά περάσματα και βαθιές τάφρους να τις χωρίζουν. Από το 1978 το συγκρότημα περιλαμβάνεται στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Για να κατανοήσουμε όμως την ιστορία του, χρειάζεται να κοιτάξουμε πέρα από την πιο διάσημη φωτογραφία του.

Ο βασιλιάς που έδωσε το όνομά του στην πόλη

Η Lalibela ονομαζόταν παλαιότερα Roha και υπήρξε κέντρο της δυναστείας των Zagwe. Το σημερινό της όνομα συνδέεται με το βασιλιά Gebre Mesqel Lalibela, ο οποίος κυβέρνησε στα τέλη του 12ου και στις αρχές του 13ου αιώνα. Η παράδοση αποδίδει σε εκείνον τη δημιουργία των εκκλησιών.

Το σχέδιό του συνδέεται με το όραμα μιας «Νέας Ιερουσαλήμ» στην Αιθιοπία: ενός τόπου προσκυνήματος για τους χριστιανούς που δυσκολεύονταν να φτάσουν στους Αγίους Τόπους.

Αυτή η σύνδεση αποτυπώνεται ακόμη και στα ονόματα του συγκροτήματος. Υπάρχει ο ποταμός Yordannos, που παραπέμπει στον Ιορδάνη, καθώς και χώροι με αναφορές στο Γολγοθά και στη Βηθλεέμ. Οι εκκλησίες αποτελούσαν μέρος ενός ευρύτερου σχεδίου, με διαδρομές και συμβολισμούς που προσέδιδαν στο τοπίο θρησκευτικό νόημα.

Πώς λαξεύτηκαν οι εκκλησίες της Lalibela;

Η εργασία ξεκινούσε από την επιφάνεια του βράχου και προχωρούσε προς τα κάτω.

Οι τεχνίτες χάραζαν το περίγραμμα και αφαιρούσαν το πέτρωμα γύρω από το σώμα της εκκλησίας. Στη συνέχεια λάξευαν το εσωτερικό, διαμορφώνοντας τους χώρους και αφήνοντας στη θέση τους την πέτρα που θα γινόταν κολόνα, τοίχος ή οροφή. Δούλευαν με απλά εργαλεία και τα ίδια τους τα χέρια, πελεκώντας την πέτρα λίγο λίγο, ώσπου να σχηματιστούν οι χώροι, οι κολόνες και τα παράθυρα κάθε εκκλησίας.

Σκέψου μια κολόνα μέσα σε έναν τέτοιο ναό. Βρίσκεται στο σημείο όπου υπήρχε εξαρχής ο βράχος· οι τεχνίτες αφαίρεσαν την πέτρα γύρω της για να λάβει μορφή. Το ίδιο ισχύει για πολλά από τα αρχιτεκτονικά στοιχεία που μοιάζουν με ξεχωριστές κατασκευές.

Η εργασία περιλάμβανε επίσης κανάλια αποστράγγισης και τάφρους. Σε κτίσματα που βρίσκονται χαμηλότερα από το γύρω έδαφος, η απομάκρυνση του νερού ήταν απαραίτητη. Η μορφή των εκκλησιών συνδέεται έτσι και με πρακτικά ζητήματα: το πέτρωμα, την κλίση του εδάφους και τη διαδρομή του νερού.

Όσο περισσότερο κατανοείς τη διαδικασία, τόσο αλλάζει και ο τρόπος που τις αντικρίζεις. Πίσω από τις προσόψεις και τα ανοίγματα αρχίζεις να διακρίνεις τις αποφάσεις των τεχνιτών, την ακρίβεια και τον όγκο της δουλειάς τους.

Χτίστηκαν όλες την ίδια εποχή;

Εδώ η απάντηση είναι λιγότερο απλή από ό,τι συχνά παρουσιάζεται.

Η αρχαιολογική έρευνα αποκαλύπτει διαδοχικές φάσεις λάξευσης και μετατροπών. Πόρτες που δεν οδηγούν πια πουθενά, σκάλες που έχουν χάσει τη συνέχειά τους και χώροι με ασυνήθιστη διάταξη μαρτυρούν ότι το συγκρότημα μεταβλήθηκε με την πάροδο του χρόνου.

Οι ερευνητές έχουν επίσης εντοπίσει, κάτω από τα υλικά των εκσκαφών, κατάλοιπα παλαιότερων κτισμάτων και ίχνη κατοίκησης πριν από την ίδρυση του θρησκευτικού συγκροτήματος. Ορισμένοι χώροι πιθανόν είχαν αρχικά διαφορετική χρήση και μετατράπηκαν αργότερα σε εκκλησίες.

Ο βασιλιάς Lalibela κατέχει κεντρική θέση στην ιστορία του τόπου. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε χώρος δημιουργήθηκε εξαρχής κατά τη διάρκεια της βασιλείας του ή ότι το συγκρότημα παρέμεινε έκτοτε αναλλοίωτο. Η ακριβής χρονολόγηση και η σειρά των εργασιών εξακολουθούν να απασχολούν την έρευνα.

Τι λέει ο θρύλος και τι γνωρίζουμε για την κατασκευή

Σύμφωνα με την παράδοση, ο βασιλιάς ολοκλήρωσε τις εκκλησίες σε είκοσι τέσσερα χρόνια, με τη βοήθεια αγγέλων. Πρόκειται για μια θρησκευτική αφήγηση που συνοδεύει τον τόπο, όχι για τεκμηριωμένη περιγραφή των εργασιών.

Πολλά ερωτήματα για το πώς δημιουργήθηκαν οι εκκλησίες παραμένουν αναπάντητα. Τα έγγραφα που έχουν διασωθεί αναφέρουν δωρεές γης και τη σχέση του βασιλιά με τον κλήρο, αλλά δεν περιγράφουν πώς οργανώθηκαν και προχώρησαν οι εργασίες.

Οι αρχαιολόγοι αναζητούν τις απαντήσεις στα ίδια τα κτίσματα και στα υλικά που απομακρύνθηκαν κατά τη λάξευση. Ακόμη και ένας σωρός από πέτρες μπορεί να διατηρεί στοιχεία για την ιστορία τους.

Η Lalibela σήμερα: οι εκκλησίες και οι άνθρωποί τους

Κάθε μέρα, κάτοικοι της Lalibela και των γύρω περιοχών έρχονται στις εκκλησίες για να προσευχηθούν. Ιερείς και διάκονοι τελούν τις ακολουθίες, ενώ προσκυνητές φτάνουν από διάφορα μέρη της Αιθιοπίας. Στις αυλές και στα στενά περάσματα συναντάς ανθρώπους που διαβάζουν θρησκευτικά κείμενα, προσεύχονται σιωπηλά ή στέκονται σκυμμένοι, ακουμπώντας τα χέρια και το πρόσωπό τους στην πέτρα. Κάποιοι φιλούν τους τοίχους των εκκλησιών, εκφράζοντας την ευλάβειά τους προς τον τόπο.

Αυτές οι εικόνες δεν περιορίζονται στα Χριστούγεννα και στο Πάσχα. Οι καθημερινές προσευχές, οι κυριακάτικες ακολουθίες και οι εορτές των αγίων κρατούν τις εκκλησίες συνδεδεμένες με τη ζωή των πιστών καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Ανάμεσα στους ανθρώπους που βλέπουμε βρίσκονται κάτοικοι που επιστρέφουν καθημερινά, αλλά και προσκυνητές που έχουν ταξιδέψει από μακριά για να μείνουν κοντά στους ναούς.

Γιατί κάποιοι παραμένουν για ημέρες;

Για ορισμένους πιστούς, το προσκύνημα περιλαμβάνει πολλές ημέρες παραμονής, με προσευχή, συμμετοχή στις ακολουθίες και διανυκτέρευση κοντά στις εκκλησίες. Αναζητούν ευλογία, ενώ κάποιοι φτάνουν με την ελπίδα ανακούφισης από μια ασθένεια ή μια προσωπική δυσκολία. Στη θρησκευτική παράδοση του τόπου, οι εκκλησίες συνδέονται με αφηγήσεις θαυμάτων και θεραπείας, που προσδίδουν ιδιαίτερο νόημα στην παρουσία τους εκεί.

Η επαφή με την πέτρα, οι μετάνοιες και οι ώρες προσευχής αποτελούν τρόπους έκφρασης αυτής της πίστης. Η παραμονή κοντά στο ναό μπορεί να είναι από μόνη της ο λόγος του ταξιδιού τους. Αυτό δεν σημαίνει ότι μένουν αδιάκοπα στην ίδια στάση: οι ημέρες περιλαμβάνουν και ύπνο, φαγητό και ξεκούραση.

Οι μεγάλες γιορτές

Στο Genna, τα αιθιοπικά Χριστούγεννα στις 7 Ιανουαρίου, και στο Fasika, το Πάσχα, οι προσκυνητές πληθαίνουν. Πολλοί διανυκτερεύουν στην ύπαιθρο ή σε πρόχειρα καταλύματα γύρω από τις εκκλησίες. Στις αγρυπνίες, πιστοί τυλιγμένοι σε λευκά υφάσματα συγκεντρώνονται με κεριά, ενώ οι προσευχές και οι ψαλμωδίες συνεχίζονται μέσα στη νύχτα.

Γύρω τους οργανώνεται και η καθημερινότητα της παραμονής: οικογένειες βρίσκουν χώρο για να κοιμηθούν, κάποιοι μαγειρεύουν κοντά στο σημείο όπου μένουν και, μετά τη χριστουγεννιάτικη ακολουθία, προσφέρεται φαγητό σε προσκυνητές. Η γιορτή καταλαμβάνει τις αυλές και τους γύρω χώρους, όπου η προσευχή συνυπάρχει με την κούραση του ταξιδιού, την ξεκούραση και τις συναντήσεις.

Φωτογραφίες © Eleni Angelidou | Xploristas

Πηγές

UNESCO World Heritage Centre, Rock-Hewn Churches, Lalibela
Για την ιστορία, την αρχιτεκτονική και τη διατήρηση των εκκλησιών.

The Metropolitan Museum of Art, The Rock-hewn Churches of Lalibela, 2014
Για την τεχνική λάξευσης, τη χρονολόγηση και την παράδοση γύρω από τη δημιουργία τους.

CNRS News, In Ethiopia, Lalibela’s Mysteries, 2019
Για την αρχαιολογική έρευνα, τις παλαιότερες χρήσεις των χώρων και τις διαδοχικές μετατροπές τους.

Sustainable Lalibela, Discover Lalibela
Για τη σημερινή πόλη, την καθημερινή παρουσία των πιστών και τη σχέση των εκκλησιών με την τοπική κοινότητα.

World Monuments Fund, Rock-Hewn Churches of Lalibela
Για τη συντήρηση των μνημείων και τη χρήση τους στις καθημερινές ακολουθίες, τα Χριστούγεννα και το Πάσχα.

Orthodox Christian Laity, Rock Churches of Lalibela, the Jerusalem of Ethiopia
Ρεπορτάζ με μαρτυρίες για την αναζήτηση ευλογίας, την προσευχή και την παραμονή των προσκυνητών κοντά στις εκκλησίες.

Genealogy, Lalibela: Spiritual Genealogy beyond Epistemic Violence in Ethiopia, 2019
Για τις τοπικές θρησκευτικές αφηγήσεις και τις πεποιθήσεις που συνδέουν τον τόπο με την ίαση.

Jayne McLean, Ethiopian Christmas Celebrations in Lalibela
Φωτογραφική καταγραφή της διανυκτέρευσης, του μαγειρέματος και της προσφοράς φαγητού στους προσκυνητές κατά τα Χριστούγεννα.